HARDAL

Familyası	Cruciferae
İlmi Adı	Siyahı: Brassica nigra Beyazı: Sinapis alba
Fransızca	Moutarde
İngilizce	Mustard
Almanca	Senfsaat
Kullanılan Kısmı	Tohumları
Yetiştiği Yer	Batı Avrupa, Asya, Çin, Hindistan, Afrika, Amerika Ülkemizde: Akdeniz yöresi
Toplama Zamanı	Ağustos - Kasım
Özelliği	Siyahı: Tonik, mide ve salgı bezlerini olumlu etkiler, şişkinliği giderir, iştah açar. (Tıp açısından siyahı daha önemlidir.) Beyazı: Mide kramplarını giderir, karaciğer ve pankreası olumlu etkiler.

Sağlık Açısından	Kabızlığı önler, gazdan ileri gelen şişkinliği yok eder. Beyazı: Ampirik olarak sindirim şikayetlerinde kullanılır.
Kullanılışı	Siyahı: Un haline getirilen hardal tohumları ılık suyla karıştırılır, ağrıyan eklemlere veya kısımlara uygulanır. Romatizmaya: 2-3 çorba kaşığı hardal unu suyla karıştırılır, bu suya kalınca bir bez daldırılır, sıkılır, bedenin gereken kısmına sarılır.
Mutfakta Kullanılışı	Baharatı kullanma açısından çok usta olan Hint aşçıları siyah hardalı tercih ederler; yağda hafif sote ettikten sonra domates ve soğan konur, sebze katılır, pişirilir. Sofra hardalı: Etli yemeklere, soğuk etlere, domuz eti, şarküteri, soslara, çiğ sebzelere vb. katılır.
Estetik Açıdan	Yeri yoktur.
Ek Bilgi	Diğer adı: Siyahı: Kara hardal, eşek hardalı. Beyazı: Deve tüyü hardalı. Hardalın evde yapılışı: 30 gr. ince doğranmış soğan, 12 gr. toz karabiber, 500 gr. toz hardal, 3 adet küçük hindistancevizi, rendelenmiş; 8gr. acı biber, 60 gr. rendelenmiş turp, 250 gr. aromalı sirke, yeterince kaynar su. Tüm malzeme ateşte iyice kızdırılmış bir demirle karıştırılır.

FESLEĞEN

Familyası	Labiatae
İlmi Adı	Ocimum basilicum
Fransızca	Basilic
İngilizce	Basil
Almanca	Basilienkraut
Kullanılan Kısmı	Kurutulmuş yaprağı ve çiçeği
Yetiştiği Yer	Hindistan, Afrika, Asya, Avrupa Ülkemizde: Güney Anadolu
Toplama Zamanı	Mayıs - Eylül
Özelliği	Antispazmotik, tonik, gaz giderici, midevi, bağırsakların antiseptiği, safra söktürücü.

Sağlık Açısından	İştahsızlık, kramp, zihinsel sürmenaj, sinirsel anemi ve uykusuzluk, gut, anguas, yetersiz aybaşı, baş dönmesi ve migrene karşı kullanılır.
Kullanılışı	1 tatlı kaşığı fesleğen 1 fincan kaynar suda demlendirilir, her yemekten sonra içilir. Ağız aftlarına: 100 gr. fesleğen 1 litre suda kaynatılır, gargara yapılır. Taze fesleğen yaprakları çiğnenebilir.
Mutfakta Kullanılışı	Çorba, domatesli sos, domuz, kuzu, dana, balık etleri, lahanalı yemekler, yeşil salata, türlü, çeşitli çerezler vb. Fesleğen gerekirse kekiğin yerine kullanılabilir.
Estetik Açıdan	Yüzün alt kısmıyla boyun bakımında kullanılır. Bir avuç taze fesleğen didiklenir, 4-5 gün badem yağında bekletilir ve kullanılır. Yüze ve boyna sürerken hafif bir masajla cilde yedirilir. Bir süre sonra yüz gülsuyuna batırılmış bir parça pamukla temizlenir.
Ek Bilgi	Diğer adı: Fesliğen, peslan, reyhan otu. (Fesleğen türünden olan reyhanın yaprakları biraz daha iri, rengi daha koyu, kokusu da daha keskin olur. Bu nedenle kullanılan miktar az olmalı. Fransa'da ve İtalya'da (ülkemizde birçok köy ve kasabada), sineğin ve sivrisineğin eve girmemesi için pencere kenarlarına fesleğen saksıları konur. Aynı saksılar köy kahvelerinde görülür. Ufalanmış kuru yapraklar koklandığında aksırtır, kronik koku almamayı giderir.

DEREOTU TOHUMU

Familyası	Umbelliferae
İlmi Adı	Anethum graveolens
Fransızca	Aneth
İngilizce	Dili
Almanca	Dili
Kullanılan Kısmı	Yaprağı, sapı ve tohumu (çekilmiş veya çekilmemiş)
Yetiştiği Yer	Avrupa, Akdeniz bölgesi, Güney Rusya, Hindistan, Amerika, İran, Mısır
Toplama Zamanı	Mayıs - Eylül
Özelliği	Gaz söktürür, sindirimi kolaylaştırır, idrar söktürür, spazmı giderir, süt getirir.

Sağlık Açısından	Uykusuzluk (gece fazla yenmişse), spazmlı hıçkırık ve karın ağrısına iyi gelir. Kuru fasulye, nohut ve bakla gibi hazmı ağır olan yemeklerin sindirimini kolaylaştırır.
Kullanılışı	1 tatlı kaşığı tohum 1 bardak kaynar suda demlendirilir, günde 2-3 kez içilir. Basur için: 10 gr. tohum 200 gr. suda demlendirilir, günde 2 bardak, öğle ve akşam içilir.
Mutfakta Kullanılışı	Borş çorbası, kuzu eti, lahana turşusu veya salatası, pirinçli dolmalar, beyaz peynir, kabak, tereyağı, pilav vb. Toz haline getirilen tohum keklere, bisküvilere, bazı kremalara kullanılır. Taze yaprakları salatalara, yemeklere, çerezlere çeşni, tat ve koku verir.
Estetik Açıdan	Yeri yoktur.
Ek Bilgi	Diğer adı: Durakotu, turakotu, tereotu. Geçmişte Roma'da dereotu zevki ve sevinci simgelerdi. Kuvvetlenmek amacıyla bu bitkinin yağını kullanan gladyatörler için dirliğin sembolü idi.

DEMİRHİNDİ

Familyası	Leguminosae
İlmi Adı	Tamarindus indica
Fransızca	Tamarin
İngilizce	Tamarind
Almanca	Tamarind
Kullanılan Kısmı	Kurutulmuş meyvası
Yetiştiği Yer	Afrika, Hindistan, Mısır
Toplama Zamanı	Yeterli bilgi yok.
Özelliği	Hafif müshil ve mülayimdir; tahriş etmez.

Sağlık Açısından	Tahriş etkisi olmadığından tehlikesizce ve kolaylıkla müshil olarak kullanılır. Karaciğeri olumlu etkiler.
Kullanılışı	Müshil olarak 20-60 gr. demirhindi 1 litre suda hafif ateşte meyve yumuşayacak kadar ısıtılır. Yumuşayan meyve elle mıncıklanır, süzgeçten geçirilir, sabah aç karnına 1 bardak içilir. (T. Baytop'un tarifi: 3 gr. papatya tozu, 50 gr. sinameki meyvası tozu, 50 gr. demirhindi, yeterince şeker şurubu ile karıştırılır. Müshil etkisi için gece yatarken 1 kahve fincanı içilir).
Mutfakta Kullanılışı	(Yukarıda verilen tarife uygun demirhindi suda yumuşatılır, süzülür.) Elde edilen ekşimtırak sıvı salatalara limon yerine kullanılır. Çorbalara, soslara limon gerektiren yemeklere, turşulara katılır.
Estetik Açıdan	Yeri yoktur.
Ek Bilgi	Diğer adı: Temirhindi. "Tamaari hindi" kelimesi Hintçe "Hint hurması" anlamını taşır. Cezayir, İtalya, hatta ülkemizin bazı bölgelerinde şekerli suyla karıştırılan demirhindi yazın serinletici içki olarak içilir.

DEFNE

Familyası	Lauraceae
İlmi Adı	Laurus nobilis
Fransızca	Laurier
İngilizce	Bay leaves
Almanca	Lorbeer
Kullanılan Kısmı	Yaprakları
Yetiştiği Yer	Avrupa, Akdeniz yöresi Ülkemizde: Ege, Akdeniz ve Karadeniz sahil bölgeleri
Toplama Zamanı	Tüm yıl boyunca
Özelliği	Antiseptik, uyarıcı, balgam söktürücü, ateş düşürücü, terletici, midevi.

Sağlık Açısından	Grip, anjin, romatizma, kronik bronşit, nefes darlığı ve sindirim zorluğuna iyi gelir.
Kullanılışı	10 gr. defne 2 fincan kaynar suda çay gibi demlendirilir. Günde 2-3 bardak içilebilir.
Mutfakta Kullanılışı	Etli veya sebzeli her tür çorbaya, soslara; av eti, balık, deniz mahsulleri, bazı tür sebzeye (pişerken), patatesli veya domatesli yemeklere vb.
Estetik Açıdan	Banyolarda, esanslarda kullanılır.
Ek Bilgi	Diğer adı:Tehnel yaprağı. Eski Roma çağında defne ağacının insanları şimşekten koruduğuna inanılırdı. Bu inanç o kadar kökleşmişti ki, imparator Tiberius (İ.Ö. 42- İ.S. 37) şimşekler çaktığında korunmak için başına defneden yapılmış bir çelenk geçirip yorganın altına saklanırmış. Defne yağı: 2-3 damla bir parça kesme şekere damlatıp yendiğinde hemen göğsü yumuşatır.

ÇÖREKOTU

Familyası	Ranunculaceae
İlmi Adı	Nigella sativa
Fransızca	Nigelle
İngilizce	Small garden fennel
Almanca	Schwarzkümmel
Kullanılan Kısmı	Olgun tohumu
Yetiştiği Yer	Orta Avrupa Ülkemizde: Afyon, Burdur, Isparta
Toplama Zamanı	Eylül - Ekim
Özelliği	İdrar söktürür, aybaşını kolaylaştırır, şişkinliği giderir. Sindirimi olumlu etkiler.

Sağlık Açısından	İdrarı ve sütü artırır, iştah açar, aybaşını dengeler, sindirimi kolaylaştırır.
Kullanılışı	1 fincan suda 1 tatlı kaşığı çörekotu tohumu çay gibi demlendirilir ve içilir. Günde 2-3 bardak alınabilir.
Mutfakta Kullanılışı	Çöreklere ve ekmeklere pişmeden üzerlerine ekilir; baharat olarak keklere, bisküvilere katılır.
Estetik Açıdan	Yağı saçın dökülmesini önler; saç diplerine sürüldüğünde kepeğin oluşmasını önler.
Ek Bilgi	Diğer adı: Kara çörekotu, çöreotu, siyah kimyon, siyah susam, ekilen. Çörekotu kahvesi: Değirmenden geçirilen çörekotu kahve gibi biraz şeker koyarak pişirilir, içilir, istenirse içine biraz rendelenmiş küçük hindistancevizi katılabilir. (Çok lezzetlidir, denemeye değer.)

ÇEMEN

Familyası	Leguminosae
İlmi Adı	Trigonella foenum-graecum
Fransızca	Fenugrec
İngilizce	Fenugreek
Almanca	Bockshornsamen
Kullanılan Kısmı	Tohumları (toz haline getirerek), taze yaprakları
Yetiştiği Yer	Hindistan, Akdeniz bölgesi, Lübnan, Mısır,Arjantin Ülkemizde: Orta ve Güney-Doğu Anadolu
Toplama Zamanı	Haziran - Temmuz
Özelliği	Ateş düşürür, bedeni kuvvetlendirir, gaz söktürür. Tonik özelliği ve hafif müshil etkisi vardır. Balıkyağının yerine kullanılabilir, zayıf insanlara kilo aldırır. Balgam söktürür; raşitik, anemik verem ve enfeksiyonlarda yararlıdır.

Sağlık Açısından	1 tatlı kaşığı çemen tohumu yemeklerden önce biraz balla karıştırılarak yenir. (Tohumlar önceden kuru tavada yanmadan çok az kavrulur, toz haline getirilir.)
Kullanılışı	Hariçten: Bir miktar çemen unu lapa haline gelecek kadar suyla karıştırılır, ince tülbentin arasında sıcak ve nemli olarak dolamaya veya çıbana konur. Çemen lapası keten tohumu lapasından üstündür.
Mutfakta Kullanılışı	Hafif kavrulduktan sonra yemeklere çeşni vermek için toz halinde veya çimlendirerek yiyeceklere, salatalara katılır. Çimlendirilmiş tohumların biyolojik değeri artar. Kavrulmuş tozu kahve gibi pişirilir, içilir. Taze yaprakları salata gibi yenir.
Estetik Açıdan	Yeri yoktur.
Ek Bilgi	Diğer adı: Çemenotu, buyotu. Çemendeki yağ şekerli maddelerin sindirimine yardımcıdır. Eskiden çemen gladyatörlerin ve atletlerin besininde yer alırmış. Çemeni bir süre kullanmak geceleri idrara kalkmayı önler. Poy: Tohum alındıktan sonra geriye kalan meyva parçalarının toz haline getirilmesiyle elde edilen üründür.

BİBERİYE

Familyası	Labiatae
İlmi Adı	Rosmarinus officinalis
Fransızca	Romarin
İngilizce	Rosemary
Almanca	Rosmarin
Kullanılan Kısmı	Yaprakları ve çiçekleri
Yetiştiği Yer	Avrupa, Akdeniz bölgesi Ülkemizde: Tarsus, Adana, İskenderun
Toplama Zamanı	Nisan - Ağustos
Özelliği	Midevi, yara kapatıcı, bedeni güçlendirici, safra akıtıcı olup kalbi kuvvetlendirir, kan dolaşımını ve karaciğeri olumlu etkiler.

Sağlık Açısından	Sürmenaj, hazımsızlık (sindirim sisteminde iltihap yoksa), güçsüz midelere, romatizma, migren, baş dönmesi, çarpıntı, genel halsizlik, zihin yorgunluğu, nefes darlığı ve nekahat devrinde olanlara yararlıdır.
Kullanılışı	1/2 litre suda 7-10 gr. biberiye çay gibi demlendirilir, yemeklerden evvel veya sonra içilir.
Mutfakta Kullanılışı	Her tür ete (av, kümes, balık); patates, omlet, çorba, sos, salata, kabak, domatesli yemekler vb.
Estetik Açıdan	Saçtaki kepeği yok etmek için: Saçlar yıkandıktan sonra biberiye çayı ile çalkalanır; saça ayrıca dirlik ve parlaklık verir. Biberiye suyu banyoya katıldığında bedeni canlandırır. Biberiye çayı genişlemiş gözenekleri sıkıştırır.
Ek Bilgi	Diğer ad: Kuşdili, hasalban. Raymundus Lullus 1330'da biberiye yağını imbikten geçirerek elde etmiştir. Cezayir'in Akdeniz bölgesinde biberiye yaprakları kurutulur, pudra haline getirilir, sünnet olan çocukların yaralarına ekilir.

ASPİR

Familyası	Compositae
İlmi Adı	Carthamus tinctorius
Fransızca	Safran batard
İngilizce	Safflower, False Saffron
Almanca	Farber Safflor
Kullanılan Kısmı	Kurutulmuş çiçeği
Yetiştiği Yer	Avrupa, Asya, Hindistan, Kuzey Amerika, İsrail, Afrika Ülkemizde: Orta ve Batı Anadolu
Toplama Zamanı	Yeterli bilgi yok.
Özelliği	Tohumlardan elde edilen yağ müshil etkilidir, tadı acı olduğundan dahileri kullanılmaz.

Sağlık Açısından	Değeri pek bilinmemektedir.
Kullanılışı	Haricen: Yağı romatizma ağrılarında, boya sanayiinde ve kandil yağı olarak kullanılır.
Mutfakta Kullanılışı	Çiçekler renk verdiğinden soslara doğal boya maddesi olarak katılır. Gaziantep bölgesinde "orman" adlı yemekte renk vermesi için kullanılır.
Estetik Açıdan	Yağı estetikte kullanılmaz. Bitkinin boyası zehirli olmadığından makyaj maddelerine katılır, çünkü cildi asla tahriş etmez.
Ek Bilgi	Diğer adı: Yalancı safran, kırsafranı, aspur. Aspir Eski Yunan, Roma ve Mısır Çağında bilinen bir bitki idi. İsa'dan 200 yıl sonra kumaşlar aspirle boyanmaya başlamış, tohumlarından çıkarılan yağ ise 18. yüzyılda önem kazanmıştır. "Carthamus" kelimesi İbranice "Kartami"den (boya anlamını taşır) gelmektedir.

ANASON

Familyası	Umbelliferae
İlmi Adı	Pimpinella anisum
Fransızca	Anis
İngilizce	Anise seed
Almanca	Anis
Kullanılan Kısmı	Olgun tohumları
Yetiştiği Yer	Avrupa, Hindistan, Mısır, Asya, Amerika Ülkemizde: Antalya, İzmir, Muğla, Balıkesir, Burdur, Aydın
Toplama Zamanı	Ağustos - Ekim
Özelliği	İdrar söktürür, spazm giderir, gaz ve fermantasyonu önler, sinir yatıştırır, süt artırır.

Sağlık Açısından	İdrar zorluğuna, hazımsızlığa, kabızlığa, kan dolaşımına, çarpıntıya, bronşlardaki spazma, aybaşı zorluğuna, kötü sindirimden ileri gelen migrene yararlıdır.
Kullanılışı	1/2 litre suya 1 çorba kaşığı anason tohumu çay gibi demlendirilir, günde 2-3 bardak içilir.
Mutfakta Kullanılışı	Havuç, kabak, patates haşlaması; baharatlı ekmeklere, bazı tür kremalara, pasta, bisküvi vb.
Estetik Açıdan	Diş macunlarında, ağız kokusunu gideren şekerlerde ve spreylerde, cilde serinlik veren bazı banyo ve cilt kremlerinde, deodoranlarda kullanılır. Koyu renk saçlar anason çayı ile çalkalanabilir.
Ek Bilgi	Diğer adı: Enison, nanahan, raziyanei-rumi. Taze nanedeki "menthol" adlandırılan madde o kadar önemlidir ki, taze nane ile bu ihtiyaç karşılanmadığından sentetiği imal edilmiştir. 18. yüzyılda Romalı ve Galyalı fırıncılar Noel ve Paskalya bayramlarında müşterilerine anasonlu ekmek hediye ederlerdi.

ARDIÇ

Familyası	Cupressaceae
İlmi Adı	Juniper Communis
Fransızca	Genievre
İngilizce	Juniper
Almanca	Wacholderbeere
Kullanılan Kısmı	Tomurcuğu, körpe yaprakları, çiçek açmış kısımları
Yetiştiği Yer	Orta Avrupa, Akdeniz bölgesi, Kuzey Amerika Ülkemizde: Trakya
Toplama Zamanı	Sonbahar
Özelliği	İdrar söktürücü, antiseptik, mideyi kuvvetlendirir, taşı kumu düşürür, karaciğeri ve safrayı olumlu etkiler, kanı temizler.

Sağlık Açısından	Asit üriği eritir. Romatizma ağrılarına, idrar yolları rahatsızlığına, albümin, gut, cilt ve şeker hastalığına yararlıdır.
Kullanılışı	Tomurcukları: 20-30 gr. ardıç ezilir, 1 litre suda kaynatılır, demlendirilir. Çiçekleri ve körpe yaprakları çay gibi demlendirilir, günde 2-3 bardak içilir. Kullanmanın başka bir yöntemi, 1 çorba kaşığı ardıç tomurcuğu 1 litre suda kaynatılır. Sıvı yarıya inince süzülür. Öğle ve akşam yatarken birer fincan sıcak olarak içilir. Gerekirse ısıtılır.
Mutfakta Kullanılışı	Çorba, lahana turşusu, söğüş, rosto ve sindirimi zor olan her tür yiyeceğe katılabilir.
Estetik Açıdan	Yeri yoktur.
Ek Bilgi	Diğer adı: Ardıç tohumu. 19. yüzyılda, kullandığı tedavi yöntemiyle ün salan papaz Kneipp'ın şeker hastalarına önerisi: Günde 4 ardıç tomurcuğu çiğneyerek yenir, her gün bir adet artırarak tomurcuğun sayısı 15'i bulunca her gün bir adet azaltılır, tomurcuk sayısı bire iner. Tomurcukların tütsüsü beyin nezlesine iyi gelir.

ADAÇAYI

Familyası	Labiatae
İlmi Adı	Salvia officinalis
Fransızca	Sauge
İngilizce	Sage
Almanca	Salbei
Kullanılan Kısmı	Yaprakları, sapları ve çiçekleri
Yetiştiği Yer	Orta Avrupa, Akdeniz bölgesi, Balkanlar Ülkemizde: Ülkemizde: Güney Anadolu
Toplama Zamanı	Mayıs - Ekim
Özelliği	Uyarıcı, tonik, yaraları iyileştirir, kandaki şeker miktarını düşürür, safra akıtır, kanı temizler, teri keser, bakteriyi öldürür.

Sağlık Açısından	Asabiyetten ileri gelen teri keser; spazmlı kusmalarda, bağırsak gazlarında, nefes darlığında, nekahat devrinde, yorgunlukta, ishalde yararlıdır. Karaciğeri ve mideyi olumlu etkiler.
Kullanılışı	1/2 litre suya 7-10 gr. adaçayı demlendirilerek kullanılır. Haricen: Boğaz tahrişinde gargara olarak; 1/2 litre suya 20-30 gr. adaçayı.
Mutfakta Kullanılışı	Çorba, söğüş, kaz ve domuz eti, ızgara et, ton balığı, av eti, kabak haşlaması, salata, sos, dolmalık harç, sebzeler vb.
Estetik Açıdan	Çay olarak yüze sürüldüğünde yağlı ve gözenekleri genişlemiş ciltlere yararlıdır. Banyoda kullanıldığında ağrıyan kaslara, yorgun ayaklara iyi gelir. Yaprak olarak çiğnendiğinde ağız kokusunu giderir. Kurutulmuş yapraklar toz haline getirilir, tuzla karıştırılıp dişler ovulursa dişler beyazlanır.
Ek Bilgi	Diğer adı: Dişotu, tıbbi adaçayı. "Salvia" kelimesi Latince "kurtaran" anlamına gelir. Adaçayında bulunan doğal ostrogen kısırlığın önüne geçer; 1 litre suya 20 gr. adaçayı.